Słownik pojęć

Przyrząd mierzący jakość energii metodami klasy A wg IEC 61000-4-30; „A” pochodzi od słowa advanced i oznacza klasę metody, a nie klasę licznika. Druga klasa to S, od surveys, w której harmoniczne, migotanie i sygnały sterujące są opcjonalne; klasa B zniknęła w wydaniu 4.0 z 2025 r. Norma podaje metody, nie limity (pomiar współczynnika mocy).

Zespół kondensatorów mocy dołączonych równolegle do szyn, oddających moc bierną pojemnościową i kompensujących indukcyjny pobór instalacji. Normą wyrobu dla sieci do 1 kV jest PN-EN 60831-1:2014-10; oznaczenie klasy −25/D z tabliczki to 55 °C w szczycie i 35 °C średniej rocznej. Bateria działa tylko na składową przesunięcia i nie zmniejsza odkształcenia prądu (baterie kondensatorów).

Prąd zadziałania regulatora mocy biernej przeliczony na stronę wtórną przekładnika: C/k = Q_st / (√3 · U · k_p), gdzie Q_st to moc najmniejszego stopnia, a k_p – przekładnia. Stopień załącza się po przekroczeniu połowy tej mocy. Regulatory wykrywają C/k automatycznie; nastawa ręczna zostaje dla obciążeń zmiennych szybciej niż co 2 s (baterie kondensatorów).

Cosinus kąta przesunięcia fazowego między napięciem a prądem; przy czystej sinusoidzie równa się współczynnikowi mocy P/S, przy przebiegach odkształconych ta równość przestaje obowiązywać. Progowi taryfowemu tg φ₀ = 0,4 odpowiada cos φ = 0,9285, czyli kąt 21,80° – przeliczniki zbiera cos φ a tg φ.

Średnia cena sprzedaży energii na rynku konkurencyjnym z art. 23 ust. 2 pkt 18 lit. b Prawa energetycznego, ogłaszana przez Prezesa URE do 31 marca. Do taryfy wchodzi wartość z dnia jej zatwierdzenia: taryfy na 2026 r. zatwierdzono 17 grudnia 2025 r., więc wszystkie używają ceny za 2024 r., czyli 518,81 zł/MWh. Żadna z nich nie podaje jej wprost (stawki i krotność k).

Dławik włączony szeregowo z kondensatorem, tworzący z nim obwód o rezonansie szeregowym poniżej najniższej występującej harmonicznej, zwykle poniżej 250 Hz. Powyżej tej częstotliwości gałąź jest indukcyjna, więc rezonans równoległy z siecią przestaje być możliwy. Nie jest strojony na żaden rząd – nie jest filtrem (dławiki kompensacyjne).

Dławik dołączony równolegle do szyn, pobierający moc bierną indukcyjną, żeby skompensować nadmiar energii biernej pojemnościowej. Konstrukcyjnie przypomina dławik detuningowy, ale pracuje w innym układzie i pełni odwrotną funkcję; producenci deklarują dla niego normę PN-EN 60076-6:2008 „Transformatory – Część 6: Dławiki”.

Współczynnik przesunięcia (ang. displacement power factor), czyli cos φ₁ – cosinus kąta między podstawową harmoniczną prądu a podstawową harmoniczną napięcia. Producenci aparatury rozdzielają go od λ, czyli prawdziwego współczynnika mocy: dla odbiornika liniowego obie liczby są równe, dla nieliniowego bywają różne (cos φ a tg φ).

Energia bierna odbiorników indukcyjnych – silników, transformatorów, dławików – przy których prąd opóźnia się względem napięcia, a moc bierna jest dodatnia; licznik zapisuje ją w rejestrze 5.8.0 (QI). Rozliczana jest powyżej progu tg φ₀; osobnym stanem, liczonym bez progu, jest pobór indukcyjnej przy braku poboru czynnej (dwa znaki mocy biernej).

Energia bierna odbiorników pojemnościowych – kondensatorów, długich kabli, zasilaczy – przy których prąd wyprzedza napięcie, a moc bierna jest ujemna; przy poborze czynnej licznik zapisuje ją w rejestrze 8.8.0 (QIV). Rozporządzenie odnosi ją do tg φ = 0, więc próg tolerancji nie istnieje: na niskim napięciu płatna jest każda kilowarogodzina, po 1,5564 zł netto w 2026 r. – to wyliczenie k × Crk, nie stawka z taryfy (opłata za energię bierną).

Urządzenie energoelektroniczne, które mierzy prąd odbiorów i wstrzykuje do sieci prąd o przebiegu przeciwnym do składowych harmonicznych. Circutor opisuje swój SVG jako urządzenie o tej samej zasadzie działania; część filtrów koryguje przy okazji moc bierną – Schneider podaje dla AccuSine PCS+ czas korekcji do ćwierci okresu, czyli 5 ms. Filtr pasywny to obwód LC zestrojony na jeden rząd (harmoniczne i rezonans).

Kategoria odbiorców w taryfie operatora, wyznaczana m.in. poziomem napięcia i mocą umowną: wg taryfy PGE Dystrybucja na 2026 r. granicą między grupami C1x a C2x oraz B11 a B2x jest 40 kW mocy umownej. Grupa nie decyduje o objęciu rozliczeniem biernej – żadna z pięciu taryf nie podaje listy grup nim objętych. W taryfach G bierna nie jest rozliczana (współczynnik mocy w domu).

Składowa przebiegu o częstotliwości będącej całkowitą wielokrotnością podstawowej: przy 50 Hz trzecia to 150 Hz, piąta 250 Hz, siódma 350 Hz. Przebieg symetryczny zawiera wyłącznie harmoniczne nieparzyste; parzyste pojawiają się przy asymetrii przebiegu, np. w piecach łukowych. Wartości 180, 300 i 420 Hz z not amerykańskich to te same rzędy przy 60 Hz.

Standard IEEE Std 519-2022 „Standard for Harmonic Control in Electric Power Systems”, zatwierdzony 13 maja 2022 r. W Polsce nie jest ani przepisem, ani normą zharmonizowaną – rozporządzenie systemowe nie zawiera słowa „IEEE” – i wchodzi do instalacji jako wymaganie umowne lub przetargowe. Inaczej niż PN-EN 50160 stawia limity także prądowi odbiorcy, w punkcie wspólnego przyłączenia.

Instrukcja Ruchu i Eksploatacji Sieci Dystrybucyjnej – dokument operatora, o którym mowa w art. 9g ust. 1 Prawa energetycznego. Operator może w niej ustalić dopuszczalne poziomy zaburzeń dla grup przyłączeniowych i wskazać normy kompatybilności elektromagnetycznej dla sieci do 0,4 kV (Dz.U. 2023 poz. 819, § 45 ust. 6). Opłaty nie pobiera się, gdy pobór wynikał z usług określonych w tej instrukcji.

Wytwarzanie mocy biernej blisko odbiornika, żeby nie płynęła przez sieć zasilającą. Miejsca przyłączenia są trzy: rozdzielnica główna (kompensacja centralna), rozdzielnice oddziałowe (grupowa) i zaciski odbiornika (indywidualna). Indywidualna odciąża całą instalację wewnętrzną, ale wymaga większej mocy łącznej, bo nie korzysta z równoczesności (kompensacja mocy biernej).

Bezwymiarowy mnożnik ceny Crk, ustalany w taryfie osobno dla każdego poziomu napięcia; w 2026 r. wynosi 3,00 na niskim napięciu, 1,00 na średnim i 0,50 na wysokim – identycznie u pięciu największych operatorów. Nie wynika z przepisu: k proponuje operator, a zatwierdza Prezes URE (stawki i krotność k).

Kilowar, jednostka mocy biernej. W polskim języku prawnym nazwa jednostki brzmi „war”, a symbol to „var”, pisany małymi literami, z przedrostkami kvar i Mvar; rozpowszechnione warianty „kVAr” i „kVar” są niezgodne z dyrektywą 80/181/EWG. Wymiarowo 1 var = 1 W = 1 V·A – trzy jednostki różni wyłącznie sens opisywanej wielkości (moc czynna, bierna i pozorna).

Kilowarogodzina, jednostka energii biernej – ta, w której licznik i faktura podają ilości wchodzące do rozliczenia. Rozporządzenie taryfowe i sprawdzone taryfy operatorów na 2026 r. używają wyłącznie zapisu kvarh i Mvarh; „kVArh” nie występuje w nich ani razu, choć pojawia się w obiegu urzędowym – sześciokrotnie w poradniku NIK z 2021 r.

Cztery ćwiartki płaszczyzny P–Q wyznaczone znakami mocy czynnej i biernej: QI = (P > 0, Q > 0), QII = (P < 0, Q > 0), QIII = (P < 0, Q < 0), QIV = (P > 0, Q < 0). Odbiorcy, który tylko pobiera moc czynną, dotyczą wyłącznie QI (bierna indukcyjna) i QIV (pojemnościowa); QII i QIII pojawiają się przy oddawaniu mocy czynnej.

Licznik rejestrujący energię bierną osobno w każdym z czterech kwadrantów, w rejestrach 5.8.0, 6.8.0, 7.8.0 i 8.8.0. Liczy ją z definicji umownej, wyłącznie ze składowych o częstotliwości podstawowej – tak stanowi norma wyrobu IEC 62053-24:2020 (klasy 0,5S, 1S, 1, 2 i 3). Nie jest to pomiar „prawdziwej” mocy nieczynnej (tg φ na fakturze).

Instalacja odnawialnego źródła energii o mocy zainstalowanej elektrycznej nie większej niż 50 kW, przyłączona do sieci o napięciu niższym niż 110 kV – art. 2 pkt 19 ustawy o odnawialnych źródłach energii. Dokument TAURON Dystrybucja z 2019 r. wymaga zdolności pracy według charakterystyki zadanej przez OSD, w zakresie cos φ od 0,9 indukcyjnego do 0,9 pojemnościowego przy mocy czynnej co najmniej 20 % znamionowej (fotowoltaika a moc bierna).

Moc krążąca między źródłem a polem magnetycznym lub elektrycznym odbiornika, mierzona w warach. Dla czystej indukcyjności (φ = 90°) i pojemności (φ = −90°) moc średnia wynosi zero: energia w połowie okresu idzie do pola, a w drugiej wraca do sieci. Kalka „moc reaktywna” oznacza tę samą wielkość (trzy moce).

Średnia z chwilowego iloczynu napięcia i prądu w okresie – ta część mocy, która wykonuje pracę i zamienia się w ciepło, ruch albo światło. Definicja nie zakłada sinusoidalności i pozostaje ważna także przy przebiegach odkształconych. Jednostką jest wat. Całka mocy czynnej po czasie to energia czynna A ze wzoru na opłatę za energię bierną.

Iloczyn wartości skutecznych napięcia i prądu, a przy przebiegach sinusoidalnych przeciwprostokątna trójkąta mocy: S = √(P² + Q²). Na nią dobiera się transformatory, kable i aparaturę, bo o nagrzewaniu i spadku napięcia decyduje prąd, a nie wykonana praca. Jednostka VA ma ten sam wymiar co W i var (trzy moce).

Moc czynna ustalona w umowie o świadczenie usług dystrybucji; operator utrzymuje parametry napięcia pod warunkiem, że odbiorca jej nie przekracza i mieści się w granicznych wartościach mocy biernej z umowy (Dz.U. 2023 poz. 819, § 45 ust. 3). Nie jest kryterium objęcia rozliczeniem biernej: ani rozporządzenie, ani żadna z pięciu taryf na 2026 r. nie wskazuje progu mocy umownej (pytania i odpowiedzi).

Rozporządzenie Komisji (UE) 2016/631 ustanawiające kodeks sieci dotyczący wymogów przyłączenia jednostek wytwórczych. Dzieli je na typy od A do D; w Polsce typ A obejmuje moduły od 0,8 kW do mniej niż 0,2 MW, więc typowa instalacja fotowoltaiczna firmy jest typem A. Ramy liczbowe dla mocy biernej zaczynają się dopiero od typu C.

System kodów identyfikujących rejestry licznika. W polskim rozliczeniu odbiorcy 5.8.0 to bierna indukcyjna przy poborze czynnej (QI), 6.8.0 – pojemnościowa przy oddawaniu (QII), 7.8.0 – indukcyjna przy oddawaniu (QIII), 8.8.0 – pojemnościowa przy poborze (QIV). Przy oddawaniu czynnej etykiety odwracają się względem znaku Q – obowiązuje konwencja generatorowa.

Operator systemu dystrybucyjnego – przedsiębiorstwo odpowiedzialne za sieć dystrybucyjną i za rozliczenie usługi dystrybucji. Taryfy pięciu największych (PGE Dystrybucja, TAURON Dystrybucja, ENEA Operator, Energa-Operator, Stoen Operator) na 2026 r. zatwierdzono 17 grudnia 2025 r. i wszystkie podają tę samą krotność k. Opłata za bierną należy do części dystrybucyjnej faktury.

Norma „Parametry napięcia zasilającego w publicznych sieciach elektroenergetycznych”. Aktualne oznaczenie to PN-EN 50160:2023-10 z poprawką A1:2025-04; kto powołuje się na wydanie z 2010 r., cytuje normę wycofaną. Mówi wyłącznie o napięciu i nie zawiera limitu prądu, cos φ ani tg φ, więc nie da się z niej wyprowadzić „dopuszczalnego cos φ”.

Norma metod pomiaru parametrów jakości energii: mówi, jak mierzyć, a nie ile wolno, więc nie istnieje coś takiego jak jej przekroczenie. To ona definiuje klasy metod A i S. Wydanie 4.0 IEC ukazało się 24 października 2025 r.; pomiary prądu norma obejmuje normatywnie już od wydania 3. Polska wersja to nadal PN-EN 61000-4-30:2015-05 z poprawkami AC:2017-02 i A1:2021-12.

Punkt poboru energii – pojedyncze miejsce dostarczania z własnym układem pomiarowym. Opłatę liczy się oddzielnie dla każdego z nich; łącznie operator może rozliczyć kilka punktów tylko przy sumującym układzie pomiarowo-rozliczeniowym i gdy warunki poboru nie są zróżnicowane. Wg poradnika NIK z 2021 r. w grupie C2x koszt biernej pojemnościowej bywa rzędu kilku tysięcy złotych miesięcznie na jednym punkcie.

Iloraz mocy czynnej i pozornej (PF = P/S, u producentów λ), liczony bez założenia sinusoidalności; z definicji mieści się między 0 a 1. Przy odbiornikach nieliniowych bywa dużo niższy od cos φ₁: zasilacz impulsowy bez korekcji może pobierać prąd idealnie w fazie z napięciem, a mieć PF około 0,6. Związek obu przy sinusoidalnym napięciu, bez składowej stałej prądu i z THD_i liczonym względem jego składowej podstawowej: PF = cos φ₁ / √(1 + THD_i²), z THD_i podstawianym jako ułamek (czym jest współczynnik mocy).

Sterownik baterii automatycznej, który mierzy zapotrzebowanie na moc bierną i załącza kolejne stopnie. Nastawia się w nim moc najmniejszego stopnia, prąd pierwotny przekładnika, napięcie znamionowe kondensatorów i czułość. Przekładnik musi obejmować cały prąd instalacji z prądem kondensatorów – wpięty za baterią sprawia, że regulator nie załącza nic.

Zjawisko, w którym bateria kondensatorów i indukcyjność sieci tworzą dla pewnej częstotliwości układ o impedancji maksymalnej; prąd harmoniczny odbiornika nieliniowego wytwarza na niej napięcie wielokrotnie wyższe niż bez baterii. Rząd szacuje się jako n = √(S_zw/Q_c) i maleje z każdym dołączonym stopniem. To oszacowanie, nie liczba projektowa: impedancja zwarciowa sieci się zmienia.

Stan, w którym silnik asynchroniczny odłączony od sieci nadal się obraca i wzbudza od dołączonej do jego zacisków baterii kondensatorów, pracując jako prądnica. Dlatego przy kompensacji indywidualnej moc baterii ma twardą granicę: producent podaje 11 kvar dla silnika 37 kW o prędkości 1500 obr/min przy 400 V i 22 kvar dla 75 kW (dobór kompensacji).

Kompensator statyczny na falowniku napięciowym (VSC), reagujący szybciej niż układy z elementami pasywnymi. Starszą technologią jest SVC – dławiki sterowane tyrystorowo i kondensatory łączone tyrystorowo. W broszurze jednego z producentów skrót SVC oznacza jednak zwykłą baterię kondensatorów.

Pojedyncza sekcja baterii automatycznej, załączana stycznikiem albo łącznikiem tyrystorowym. EPCOS/TDK w swoich zasadach projektowania zaleca, żeby najmniejszy stopień miał 15–20 % mocy całkowitej, przy twardej dolnej granicy 10 %, a bateria zawierała dwa stopnie o tej samej, najmniejszej mocy. To zalecenie tego producenta, nie uniwersalna granica udziału stopnia; dobór zależy od profilu obciążenia. Blokada ponownego załączenia tego samego stopnia to fabrycznie zwykle 60 s, a producent kondensatorów zaleca co najmniej 2 min.

Static Var Generator: kompensator równoległy na modułach IGBT, w którym procesor sygnałowy wylicza z prądu odbiorów składową bierną, a modulacja szerokości impulsu wytwarza prąd o przeciwnej fazie. Nazwa jest rynkowa – technicznie to kompensator typu STATCOM na niskim napięciu, pracujący w czterech kwadrantach i osobno w każdej fazie. Karty katalogowe podają pełną odpowiedź poniżej 15 ms przy 400 V (kompensacja dynamiczna).

Zbiór stawek i zasad rozliczeń operatora sieci, zatwierdzany przez Prezesa URE; taryfy na 2026 r. zatwierdzono 17 grudnia 2025 r., a stawki w nich są netto. Taryfa nie zawiera stawki w złotych za kilowarogodzinę: podaje krotność k i odsyła do ceny Crk. Obie składowe zmieniają się co roku, dlatego każda kwota tutaj ma podany rok taryfowy (o serwisie).

Iloraz mocy biernej i czynnej, Q/P, a w rozliczeniu – iloraz energii biernej i czynnej pobranych w okresie rozliczeniowym albo w kontrolowanej strefie. Na cos φ przelicza się go wzorem cos φ = 1/√(1 + tg²φ). To tangens, a nie cosinus, wchodzi do wzoru na opłatę (cos φ a tg φ).

Umowna wartość tg φ, powyżej której zaczyna się opłata za ponadumowny pobór energii biernej indukcyjnej. Określa się ją w warunkach przyłączenia albo w umowie; gdy nie określono jej w żadnym z tych dokumentów, z mocy przepisu przyjmuje się tg φ₀ = 0,4 (Dz.U. 2022 poz. 2505, § 47 ust. 4). Wolno ją wyłącznie obniżyć – na podstawie ekspertyzy i nie poniżej 0,2 (opłata za energię bierną).

Współczynnik odkształcenia harmonicznego: stosunek wartości skutecznej zawartości harmonicznych do przyjętej bazy, liczony zwykle do 50. rzędu. Bazy są dwie i dają różne liczby – względem składowej podstawowej (THD-F, konwencja IEC 61000-2-2), gdzie wynik może przekroczyć 100 %, i względem całkowitej wartości skutecznej (THD-R), gdzie nie może: THD-R = THD-F / √(1 + THD-F²), więc 34,5 % odpowiada 32,6 %. THD napięcia i THD prądu to osobne wielkości.

Czynnik K_d = 1/√(1 + THD_i²), przez który przy sinusoidalnym napięciu, bez składowej stałej prądu i z THD_i liczonym względem jego składowej podstawowej mnoży się współczynnik przesunięcia K_θ, żeby otrzymać prawdziwy współczynnik mocy: PF = K_d · K_θ. To nie to samo co THD. THD podstawia się jako ułamek, nie w procentach: 40 % to 0,40. Kontrola producenta: przy prądzie w fazie z napięciem i THD 10 % wychodzi PF około 0,995 (jak obliczyć współczynnik mocy).

Stosunek reaktancji dławika detuningowego do reaktancji kondensatora przy 50 Hz, w procentach: p = 100 % · X_L/X_C; spotyka się też nazwę współczynnik rozstrojenia. Wynika z niego częstotliwość rezonansu szeregowego gałęzi f_r = f_N/√p oraz jej rząd h_r = 1/√p. Dla p = 5,67 % daje to 210 Hz (rząd 4,20), dla 7 % – 189 Hz (3,78), dla 14 % – 134 Hz (2,67).